Παραγλωσσολογία Σπέσιαλ: Μαμά, μου επιτέθηκε ένας Νοητικός Εκδορέας, αλλά εντάξει δεν πεινούσε πολύ και έφαγε μόνο μια-δυο παραγράφους

Όταν πρέπει να μεταφράσεις μια λέξη από μία γλώσσα σε μια άλλη, πόσο μάλλον ένα κείμενο, είσαι ηθελημένα ή μη φορέας κάποιων πολιτικών αποφάσεων. Πολιτικές, που άλλοι θα ενθουσιάζονταν κι άλλοι θα τρόμαζαν με το πόσο παλιές είναι μερικές φορές.

Ας πάρουμε σαν case study τον Νοητικό Εκδορέα, ένα μυθικό λαβκραφτικό ον που ζει και βασιλεύει σε έναν υπόγειο κόσμο κάτω από τα χαρούμενα elves των Forgotten Realms. Δε θα επεκταθώ στην περιγραφή του όντος, το έκανε ήδη και καλύτερα ο Jorn Hammerrat. Αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι να δούμε γιατί ο Έλληνας μεταφραστής αποφάσισε να το ονομάσει έτσι.

Αυτό που ήθελε να πετύχει ο μεταφραστής λοιπόν, και απότυχε κατά τον Jorn, ήταν να κάνει μια μετάφραση τόσο επιβλητική όσο η περιγραφή του μυθικού πλάσματος. Κι ενώ, κατά τον Jorn πάντα, έκανε ένα Mind Flayer να ακούγεται λες και έχει κάνει συνεργασία με τον Ισορροπιστή ή τον Λεκτικό Επεξεργαστή, έκανε μια επιλογή που συνάδει με τη μετάφραση του Jorn (Φρενοβόρος, καύλα όνομα παρεμπιπτόντως): Άντλησε συστατικά από το ρεπερτόριο της παράδοσης της καθαρεύουσας.

Και γιατί αυτή η επιλογή είναι φορέας πολιτικής και τι βάρος φέρει; Ας δούμε. Στη γλώσσα, ή καλύτερα στο πώς βλέπουμε τις γλώσσες στο σύνολό τους, υπάρχει η έννοια της γλώσσας κύρους, της prestige language. Γλώσσα κύρους είναι αυτή που συνήθως επεκταμένη από πολέμους, από οικονομική, τεχνολογική και καλλιτεχνική επιβολή, καλείται μεταξύ άλλων να δώσει ονόματα σε καινούριες έννοιες, αντί να μεταφράζει έννοιες από άλλες γλώσσες.

Για να καταλάβουμε λίγο καλύτερα τι πάει να πει, σκεφτείτε (με το μέρος του εγκεφάλου σας που σκέφτεται πιο παραδοσιακά) σε τι υπόληψη έχουμε τη Γαλλική, σε σχέση για παράδειγμα με την Ουκρανική. Όταν κάποιος μας λέει ότι μιλάει Γαλλικά, θα φέρουμε πιθανότατα στο μυαλό μας όλα τα παρεπόμενα, ότι ήταν η γλώσσα της διπλωματίας, ότι είναι μία από τις τρεις working languages της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ότι φέρει βαριά λογοτεχνική παράδοση, ότι έχει μιληθεί σε όλες τις γωνιές του κόσμου. Αν από την άλλη κάποιος μας έλεγε ότι μιλάει Ουκρανικά, όσοι τουλάχιστον προσπαθούν να αποβάλουν τα εθνικά στερεότυπα, θα έλεγαν «Έλα ρε συ, ωραία εναλλακτική επιλογή», ή «Είσαι Ουκρανός, έτσι;». Έτσι, καθόλου υποχθόνια, μια γλώσσα κερδίζει κύρος σε σχέση με μια άλλη.

Οι γλώσσες κύρους είναι αρκετές και όσες μας αφορούν τις έχουμε αρκετά υπόψη μας. Ενδεικτικά, και για το δυτικό κόσμο, είναι τα Λατινικά, γιατί όλα ακούγονται γαμάτα στα Λατινικά. Είναι επίσης τα Αγγλικά, γιατί η περισσότερη τεχνολογία, αλλά και η κραταιά καλλιτεχνική δραστηριότητα (βλέπε Hollywood και αγγλική μουσική σκηνή) προέρχεται από αγγλόφωνες χώρες. Απόδειξη δε του πόσο ζωντανή είναι η Αγγλική είναι αφενός το πόσες αγγλικές λέξεις ή εκφράσεις χρησιμοποιούμε από ταινίες που είδαμε ή από στίχους που ακούσαμε, αφετέρου όλη η πανηλίθια συζήτηση ότι σε λίγα χρόνια θα μιλάμε Αγγλικά μόνο και η Ελληνική θα καταστραφεί. Αλλά αυτό είναι άλλο θέμα.

Γλώσσα κύρους επίσης, σε παγκόσμιο επίπεδο αλλά ακόμα περισσότερο για το νεοελληνικό μυαλό, είναι τα Αρχαία Ελληνικά (και μη με βρίσετε εδώ, δε θεωρώ ότι είναι άλλη γλώσσα από τα Νέα Ελληνικά, απλά τα έχουμε τρόπον τινά ως ξεχωριστή περίπτωση). Και ως παρεπόμενο αυτών γλώσσα κύρους έγινε και η καθαρεύουσα, διεκδικώντας αίγλη από τα αρχαία. Οτιδήποτε πρέπει να ακουστεί γαμάτο δεν μπορεί να προέρχεται από νεοελληνική παράδοση, πρέπει να είναι καθαρευουσιάνικο. Στην περίπτωσή μας λοιπόν, το Mind Flayer ακούγεται επιβλητικό σε βαθμό ράπερ αν μεταφραστεί ως Νοητικός Εκδορέας, ακούγεται σαφώς καλύτερο αν μεταφραστεί ως Φρενοβόρος, σίγουρα όμως και τα δύο αυτά ακούγονται πολύ πιο γαμάτα από το Μυαλογδάρτης. Το οποίο τώρα που το σκέφτομαι θυμίζει λίγο μετάφραση Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, οπότε ίσως και να είναι πιο ταιριαστό, από την άποψη ότι οι κόσμοι του AD&D τη Μέση Γη έχουν για πρότυπο.

Παναγιά μου, ένας Μυαλογδάρτης

Αν θέλουμε δε να δούμε καλύτερα τη σύνδεση αυτών των γλωσσικών επιλογών με την πολιτική, ας θυμηθούμε γιατί εξαρχής δημιουργήθηκε η καθαρεύουσα. Για κάθε νεοσύστατο κράτος η «συνοχή» μεταξύ των πολιτών του, η αίσθηση ότι είναι ένα κοινό σύνολο, δεν είναι δεδομένη. Αυτό που χρειάζεται για να δημιουργηθεί αυτή η συνοχή, είναι μια σειρά από σύμβολα. Η σημαία είναι ένα, ο εθνικός ύμνος είναι άλλο, η γλώσσα είναι τρίτο, η θρησκεία είναι τέταρτο (και μάλιστα τότε ίσως πιο σημαντικό κι από τη γλώσσα, όσο περίεργο κι αν ακούγεται αυτό σήμερα), η σύνδεση με ένα ένδοξο παρελθόν είναι πέμπτο, η μεγάλη ιδέα είναι έκτο, και ποιος ξέρει ποια και πόσα ξεχνάω. Τα Νέα Ελληνικά δεν ήταν (και δεν είναι) γλώσσα κύρους, ήταν τότε γλώσσα περιορισμένη και «νοθευμένη» από τις επιρροές του κατακτητή. Τα Αρχαία Ελληνικά όμως ήταν ένδοξα, μιλήθηκαν από μεγάλους φιλοσόφους, ραψωδούς και ποιητές, και τα μελετούσαν (και τα μελετούν) ακόμα σε όλο τον κόσμο. Αν λοιπόν το νέο κράτος ήθελε να έχει κύρος, έπρεπε να γυρίσει στη φάση της γλώσσας του που είχε κύρος, ή τουλάχιστον να πάει προς τα εκεί. Πράγμα βέβαια και δύσκολο και εντελώς παρά φύσει, από τη ρομαντική άποψη ότι η γλώσσα είναι ζωντανός οργανισμός και εξελίσσεται μόνη της και νια νια νια. Το προσπαθήσαμε όμως καλά.

Με λίγα λόγια, και χονδροειδώς, η χρήση καθαρεύουσας από μια άποψη είναι κατάλοιπο του πρώιμου εθνικισμού της χώρας μας. Τώρα, πείτε το αυτό μαλακία, πείτε το ιστορικά αναγκαίο, δεδομένου ότι ήταν αυτό που χρειαζόταν για να μείνει η χώρα ελεύθερη, και ότι στο κάτω-κάτω πάντα υπάρχουν κατάλοιπα του παρελθόντος στις κοινωνίες, πείτε το γαμάτο και σημάδι εξέλιξης στη γλώσσα μας γιατί ακόμα από κλαδί σε κλαδί θα πηδούσαμε, πείτε ό,τι σκατά θέλετε. Εγώ μαλακία το λέω μάλλον.

Ο μεταφραστής του Mind Flayer διάλεξε, κατά την κραταιά αντίληψη των ομιλητών της Ελληνικής, το κύρος της καθαρεύουσας. Δεν το κατακρίνω, εντελώς, απλά είναι καλό να ξέρουμε τι κρύβεται καμμιά φορά πίσω από τις λέξεις, Εξάλλου, κι εμένα το Φρενοβόρος μ’ άρεσε πιο πολύ, γιατί άντε να γίνεις πραγματικά μαλλιαρός μετά από τόσα χρόνια καθαρεύουσας. Αλλά θα ήθελα να μπορούμε να καλλιεργούμε τη γλώσσα μας και μέσα από την νεοελληνική της παράδοση, να κοιτάμε και λίγο καλύτερα το σήμερα στις γλωσσικές μας επιλογές. Και μετά από αυτό, στις επιλογές μας γενικότερα.

Advertisements

27 thoughts on “Παραγλωσσολογία Σπέσιαλ: Μαμά, μου επιτέθηκε ένας Νοητικός Εκδορέας, αλλά εντάξει δεν πεινούσε πολύ και έφαγε μόνο μια-δυο παραγράφους

  1. Δε χρειάζεται να προσθέσω τίποτα, απλά συμφωνώ απόλυτα. Κακά τα ψέματα, είμαστε δέσμιοι -αν όχι σκλάβοι- μιας αρχαιολαγνίας. Τόσο πολύ που μας έρχεται πια τελειώς φυσικά.

    Το μόνο που θα έλεγα είναι πως σχετικά με οτιδήποτε έχει concept που ανάγεται -έστω φανταστικά- σε μια πολύ παλιότερη εποχή όπως επι παραδείγματι το εν λόγω μυθικό πλάσμα, η χρήση μια αρχαιοπρεπής ονομασίας ίσως βολεύει -αν όχι ταιριάζει- ώστε να διατηρείται αυτό το concept του χαμένου μέσα στους αιώνες μυστικού. Αυτό καθαρά για λόγους διατήρησης του feeling. Αυτό φυσικά το δέχομαι μόνο σε τέτοιες περιπτώσεις -και όχι σε όλο το φάσμα της ζωής μας.

    ΥΓ= Δεν ενδιαφέρει τους αναγνώστες αλλά είμαστε τόσο καμμένοι που σήμερα ποστάραμε με διαφορά δευτερολέπτων.

  2. Όντως, πολύ καλά το λες, αλλά για κάποιο λόγο τώρα που το θυμήθηκα, πιο καλά θα μου καθόταν ως παλιακό κάποια μετάφραση που να θυμίζει Διγενή, τη μεσαιωνική μας παράδοση βρε αδερφέ. Πόσο πιο αρμοστό, και πόσο πιο κρυμμένο μυστικό.

  3. Έχω την εντύπωση ότι όλα αυτά τα άρθρα τα γράφει ένα illithid που έχει καταλάβει τα μυαλά των μπλόγκερ στα Νέα του Βελγίου και απλά λέει τον πόνο του…

  4. Ρε, το λέω πάνω, από τόσα χρόνια καθαρεύουσας δεν ξεφεύγεις εύκολα. Αλλά όσο πάει μου αρέσει και περισσότερο το Μυαλογδάρτης, μη νομίζεις. Η αισθητική στη γλώσσα είναι τόσο ευέλικτη που δε θα το πιστέψεις.

  5. Ρε μαλάκες, το Μυαλογδάρτης τουλάχιστον θυμίζει παρατσούκλι blackmetalα του πρώτου κύματος -και όχι 35χρονο αποτυχημένο ράπερ που ζει με τη μαμά του και επιβιώνει από τη σύνταξή της.

  6. Johnny πολύ ωραία τα είπες.

    Οι περισσότερες σύνθετες λέξεις δεν μπορούν να θεωρηθούν από μόνες τους γλώσσα κύρους; Οσο αντιεπιστημονικό κι αν είναι αυτό που λέω.

    Επίσης, μήπως έχει έρθει η ώρα να αρχίσεις να ανεβάζεις ανά κεφάλαιο την πτυχιακή σου.

  7. Στο πρώτο σχόλιο, στο τέλος της έκτης γραμμής το σωστό είναι: «μιας αρχαιοπρεπούς».
    Μιας και τον πιάσατε ψηλά το γλωσσολογικό αμανέ…

  8. Κι άλλοι παρατήρησαν Aci το λάθος στο πρώτο σχόλιο, αλλά το άφησαν να περάσει. Γιατί ξέρουν τη διαφορά μεταξύ lapsus (παροδικού λάθους) και λάθους συστημικού, και ξέρουν ότι κανονικά ο jorn γνωρίζει το σωστό τύπο.

    Αλλά μιας και βριζόμαστε εδώ μέσα με το παραμικρό, καλά του είπες του αγράμματου!

    Ναι ρε Manowar, θα μας πεις για τον Γκαζοπνίχτη;

  9. Ήμουν σίγουρη για τρία πράγματα: πρώτον ότι ο Jorn ήξερε το σωστό, δεύτερον ότι αρκετοί ακόμα το πρόσεξαν και τρίτο ότι κάποιος θα με επέπληττε γι’ αυτή τη διόρθωση, που ηθελημένα δεν έκανε κανείς πιο πριν.
    Το σχόλιο ήτανε απλά για την «ιστορία» 😛

    Όταν λέτε γκαζοπνίχτη εννοείται γκαζοφονιά;

  10. Δεν ξέρω σίγουρα για τον γκαζοπνίχτη,αλλα θέλω να παραθέσω τον φοβερό συνδυασμό του ρήματος «ψωλαρμενίζω».Εκτός από τρομακτική ακρίβεια νοήματος δημιουργεί και ωραίες εικόνες από ταξίδια.

  11. Πάντα παρούσα η Bellafon. Αξίζει πιστεύω να αναφέρουμε ότι το ψωλαρμενίζω (με σχετική φωτογραφία) θα είναι ο βασικός τίτλος στο εξώφυλλο του πρώτου τεύχους του νέου μας περιοδικού «Το πουλί μου κι εγώ«. Μην τα ξεχνάμε αυτά, ε Bellafon;

    • Ναι Johnny !και καλουμε όλους τους Βελγους συγγραφεις να στηρίξουν αυτη τη σοβαρή προσπάθεια.να προσθέσουμε και τη λέξη «παλουκοπηδηχτρω» γιατι πάντα δημιουργει αίσθηση.

  12. Και στο σημερινό επεισόδιο η συγκλονιστική συνέχεια του Γκαζοπνίχτη!!!!!
    Βασικά μάλλον είναι ένας απλός «Πνίχτης» (=Choker) που γουστάρει γκάζια έχει τουμπανιασμένο Subaru και ακούει Manowar όταν κάνει κόντρες στην παραλιακή.
    Είναι σαν αυτό αλλά λίγο πιο κάγκουρας:

  13. Bellafon, θες να μας πεις ότι η προαναφερθείσα από εσένα λέξη έχει ειπωθεί live;

    Man of Tomorrow, πιστεύω ότι χρησιμοποιώντας γλώσσα λανθάνουσα είπες την αλήθεια. Στη φωτογραφία που linκαρες φαίνεται πως πραγματικά γίνονται οι φάτσες των καγκουριών μετά από πολλά τρυπάκια, χάπια και τσιγάρα. Γκαζοπνίχτης, λοιπόν, σωστά.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s